و مدفوع ( در صورت لزوم ) ، امتحان نبض ، مشاهده رنگ چهره ، وضع پوست بدن و گاهى نيز از لمس « 1 » استفاده مىكردند . معاينهء حفره‌هاى داخلى بدن ( حلق ، بينى و حتى مهبل ، به وسيلهء اسپكولوم ) نيز در موارد لزوم انجام مىگرفت . پس به‌طورىكه مىبينيم ، در زمان‌هاى قديم ، معاينهء بيمار براى تشخيص مرض بسيار ساده بوده و با آنچه امروزه انجام مىگيرد ، زمين تا آسمان فرق داشته است ؛ درحقيقت تا يك‌صد سال پيش ، معاينه بيماران در اروپا نيز به همان طريقى كه در زمان‌هاى قديم معمول بوده ، انجام مىگرفته است ولى به‌تدريج ، از يك قرن پيش تاكنون ترقى و پيشرفت علوم در همهء رشته‌ها سبب شده است كه تعدادى وسايل پاراكلينيك ، از قبيل آزمايش‌هاى بيوشيمى ، آزمايش‌هاى راديولوژى ، بيوپسى ميكروب‌شناسى و . . . در علم طب داخل شود و پزشك براى تشخيص امراض يا تأييد سلامتى شخص از آن‌ها كمك مىگيرد ، به مرور زمان و به نسبتى كه دانش‌هاى بشرى پيشرفت مىكند ، وسايل پاراكلينيك نيز كامل‌تر و دقيق‌تر مىشود و به همان نسبت ، پزشك خود را از آزمايش‌هاى مستقيم بالينى بىنياز مىداند ، تا آنجا كه ، در عصر حاضر ، به‌جرأت ، مىتوان گفت كه كليه پزشكان دنيا ، براى تشخيص امراض ، فقط به آزمايش‌هاى پاراكلينيك متوسل مىشوند و براى آن به‌قدرى اهميت و ارزش قائل‌اند كه در بالين بيمار ، از مشاهدات دقيق بالينى سر باز مىزنند و اعتنايى به معاينهء دستگاه‌هاى مختلف بدن و جست‌وجوى علايم خاص هر بيمارى نمىكنند . پزشك امروزى كلينيك را فداى پاراكلينيك خود كرده و براى آزمايش‌هاى بالينى ارزشى قائل نيست ، به اين جهت ، وقتىكه به گذشته برمىگردد و وضعيت طبيبان هزار سال پيش را كه هيچ‌گونه وسيلهء پاراكلينيكى براى تشخيص امراض در دست نداشتند و فقط به آزمايش‌هاى ساده بالينى مىپرداختند از مد نظر مىگذراند ، بىاختيار ، شخصيت و مقام علمى پزشكان قديم در نظرش كوچك و حقير جلوه مىكند و به‌هيچ‌وجه نمىتواند باور نمايد كه پزشكان قديم با همان آزمايش‌هاى بسيار سادهء بالينى مىتوانسته‌اند بيمارىها را به‌طور دقيق و صحيح تشخيص دهند .

--> ( 1 ) . Palpation